Van zandbank tot volgroeid eiland

Door Jessica Schop (IMARES/Ecomare)

Het waddengebied is een dynamische omgeving die blootstaat aan de elementen. Zandbanken ontstaan en verdwijnen, en soms ontwikkelen ze zich tot echte eilanden. De Richel lijkt al een aardig eind op weg. De ontwikkeling van zandbank naar eiland is een geleidelijk proces, waarbij de samenwerking tussen zand en slib, wind, water en planten (biobouwers) een belangrijke rol speelt.

De Richel, een zandbank tussen Vlieland en Terschelling, is een voorbeeld van een bank die de laatste jaren aan het veranderen is in de richting van een heus eilandje (Hellwig & Stock, 2014). Al jaren is dit een hoog liggende plaat, maar recentelijk is hier vegetatie op gaan groeien (zie afbeelding).

Onderzoekers van o.a. IMARES Wageningen UR hebben een conceptueel model gemaakt dat beschrijft hoe een eiland(staart) opbouwt van kale plaat tot een gebied met duinen, kwelders en stranden. Volgens A.V. de Groot kan dit model in grote lijnen ook worden toegepast op de ontwikkeling van kleine eilandjes-in-wording zoals Richel.

Eerste twee fases

De eerste fase van de ontwikkeling van een eilandje bestaat uit een kale plaat. Golven en de stroming van water hebben een leidende rol in deze fase, en zorgen voor transport van zand en slib. Als eenmaal een gedeelte van het beginnende zandbankje tijdens laagwater boven het waterniveau uitkomt, gaat ook de wind een rol spelen.

Als de zandbank hoog genoeg ligt en er voldoende aanvoer van nutriënten en plantenzaden is door het getij, kunnen pionierplanten zich gaan vestigen, zoals biestarwegras (Elytrigia juncea). Deze planten vangen zand in en vormen kleine embryoduinen. Vanaf dit moment gaan, naast bovengenoemde geomorfologische processen, biologische processen een steeds grotere rol spelen. Als de embryoduinen hoger worden kan er ook helm (Ammophila arenaria) gaan groeien. Aanwezigheid van helm zorgt ervoor dat de duinen snel verder ophogen, omdat deze plant de invang van zand versnelt.

Laatste fases

In de derde fase, de intermediaire fase, is er een sterke interactie tussen biologische en geomorfologische processen. De duinen hogen op, en in de luwte ontstaat een kwelder met kronkelende kreken. Tussen de duinen ontstaan zogenaamde ‘washovers’, doorbraakgeulen die ontstaan tijdens stormen. De soortensamenstelling van de planten verandert en de biodiversiteit neemt toe. In de laatste fase van de eilandontwikkeling heeft de vegetatie de vorm van het eiland grotendeels vastgelegd en neemt de dynamiek steeds verder af.

De Richel bestaat op dit moment uit een combinatie van kale plaat en een embryonaal duinenveld met biestarwegras. Daarmee is het in de tweede fase van de eilandontwikkeling beland. Om verder tot een eiland te kunnen ontwikkelen, is het nodig dat helm zich vestigt waarmee de duinen hoger en beter bestand tegen stormvloeden worden. Of dit gaat gebeuren is onder andere afhankelijk van hoe veel stormen er de komende jaren op zullen treden.

Bronnen:

Persoonlijke communicatie met A.V. de Groot
Groot, A.V. de, Oost, A. P., Veeneklaas, R. M., Lammerts, E. J., Duin, V. W., Wesenbeeck, V. B., Dijkman, E. M., Koppenaal, E. C. (2015). Ontwikkeling van eilandstaarten: geomorfologie, waterhuishouding en vegetatie. http://www.rijkewaddenzee.nl/assets/pdf/dossiers/natuur-en-landschap/OBN198_DK_Ontwikkeling_van_eilandstaarten.pdf

Corenblit, D., Tabacchi, E., Steiger, J., Gurnell, A. M., 2007. Reciprocal interactions and adjustments between fluvial landforms and vegetation dynamics in river corridors: A review of complementary approaches. Earth-Science Reviews, 84(1–2): 56-86. http://dx.doi.org/10.1016/j.earscirev.2007.05.004.

Hellwig, U. and Stock, M. (Eds.) 2014. Dynamic Islands in the Wadden Sea.
Ecosystem No. 33: 1-134. Common Wadden Sea Secretariat, Wilhelmshaven, Germany. www.waddensea-secretariat.org, Wilhelmshaven Germany.
http://www.waddensea-secretariat.org/management/publications/dynamic-islands-in-the-wadden-sea