Soms zijn ze helemaal niet zo groot. Vaak zelfs klein. Toch zijn de, vaak middeleeuwse, kerken in Noordoost-Groningen niet te missen. Hoog op de wierdes torenen ze boven de akkers uit. Het zijn magische oorden vol verhalen, die je het beste ontdekt per fiets.
Deze fietsroute van 40 kilometer van Visit Wadden begint en eindigt bij het station in Stedum en voert onder andere langs Loppersum, Bierum en Zeerijp. De routebeschrijving vind je hier online. Ook kun je de route hieronder downloaden.
Het kerkhof rond de Donatuskerk van Leermens is pure poëzie. Slaap moeder slaap, In ’t stille graf, Uw taak is afgedaan. Hij die u eens het leven gaf, riep u en gij moest gaan. Of Hier in ’t leven is het strijden, Van de wieg tot aan het graf, In beproeving, nood en lijden, Loopt de draad des levens af. Op veel van de, meest 19e-eeuwse, grafzerken komen gevoelens van verdriet en vertrouwen in God en het hiernamaals tot uiting, maar er zijn er ook die de eindigheid een stuk prozaïscher benaderen: Afgemat door hooge jaren, Uitgeteerd door ziekte en pijn, Moest zij in den grafkuil dalen, En een prooi der wormen zijn.
Smullen vind ik dit. In de kerk, omringd door een haag van beukenbomen, is het kostersechtpaar Willy en Mark Pfarrer aan het redderen. Willy wijst me op het mooi beschilderde koorgewelf, muurschilderingen uit de 15e eeuw en drie hagioscopen (‘zicht op het heilige’): lage openingen in de buitenmuur die zicht geven op het altaar. ‘Mensen die niet in de kerk mochten komen, konden zo toch de handelingen van de priester volgen. Leprozenvensters werden de hagioscopen ook wel genoemd, het waren vaak lepralijders die er gebruik van maakten.’ Ze vertelt ook over de piscina, een muurnis met open afvoer naar buiten. ‘Tijdens de mis werd het bij de handwassing gebruikte water uit de lavabo-ketel in de piscina gegoten en kwam zo op het kerkhof terecht. Zo profiteerden ook de doden van het gewijde water, was de gedachte.’
Eens in de vier weken is er nog een dienst in Leermens, vertelt de kosteres. ‘En met kerst eten we het met hele dorp in de kerk, dan zitten we met 250 man met glühwein rond vuurkorven.’ Als ik weer op de fiets stap, wijst ze me nog op de flinke steen net buiten de haag van beukenbomen: ‘Daar werd vroeger recht gesproken.’
De kerken van Eenum, Krewerd, Bierum, Westeremden… bijna allemaal staan ze op prachtige beboomde wierden. Het oudste gedeelte van de Andreaskerk in Westeremden dateert uit 1238. Schilderingen uit de 13e en 15e eeuw sieren de gewelven. Met hoge bomen, een klein beklinkerd pleintje en de naastgelegen weem (pastorieboerderij) waar kunstenaar Henk Helmantel woont, werkt en exposeert, is het een onovertroffen romantisch plekje. Henk schildert vooral stillevens en ‘voorwerpen met een verleden’. De kerken in zijn omgeving zijn een grote inspiratiebron. Sla in Westeremden ook zeker het winkeltje Zus Enzo niet over, met giclées van de schilder en meer mooie kunstobjecten van groot tot klein. Alleen het korte wandelingetje over de wierde tussen kerk, museum en winkeltje is al een genot.
Het smalle paadje, met de naam IJzerbaan, dat naar de 12e-eeuwse kerk van Eenum leidt, is ook een pracht. Net als het kerkje zelf. ‘Blied dat joe der binn’n’ staat op het psalmenbord geschreven. Ik ben ook ‘blied’ dat ik er ben. Helemaal alleen, op zo’n verstilde plek te midden van eeuwen geschiedenis, lijkt de buitenwereld even heel ver weg. De Mariakerk in Krewerd bezit het op een na oudste nog bespeelbare orgel (1531) van Nederland. De Jacobuskerk in Zeerijp is een kolos vergeleken met de meest wierdekerkjes. Deze kerk staat bekend om zijn waardevolle orgel en de goede akoestiek. Orgelconcerten trekken veel publiek. Ik sta lang stil bij de deur, omlijst met kleurrijke bogen. De versieringen dienden eeuwenlang als herkenningsteken voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostella. De zwarte en witte driekante blokken blijken de tegenstelling tussen moslims en christenen te markeren. De verbindende rode band duidt op het Allerhoogste en de arabesken verwijzen naar verre buitenlanden.
De rode Sebastiaankerk in Bierum valt op door zijn reusachtige boogvormige steunbeer. Achter de bomen van de Bierumer Borgsingel gaan nog eens tweeduizend bomen schuil: in de oude boomgaard van de Luingahof groeien vijftig verschillende appel-, peren- en pruimenrassen. Dijkmanszoet en Ingrid Marie, Mannekepeer en Dubbele Boerenwit: het zijn namen die tot de verbeelding spreken.
Op het terras van de theeschenkerij zit ik onder de beginnende appelbloesems van de Zoete Kroon. De boerderijwinkel is zomer en winter een feest van kleuren en geuren. Nienke Wolters verkoopt er onder andere fruit, sappen en jams uit de eigen boomgaard, zuivel van Zandster Boerenzuivel en tulpen die haar neef in Bierum kweekt. ‘Ik haal alles van dichtbij. Alleen als dat niet lukt, kijk ik ietsje verder. Voor al mijn producten geldt dat je liefde moet kunnen proeven waarmee het is gemaakt.’
En dan loopt de route ook nog langs de kerken van Loppersum, Stedum, Holwierde, Godlinze, Oosterwijtwerd en dan ben ik er misschien ook nog wel eentje vergeten. Als er geen bordje ‘Open’ bij de deur staat, wordt vaak vermeld bij wie van de buren de sleutel is af te halen. In de Groninger kerken is iedereen welkom, voor een moment van stilte en bezinning en voor verhalen van eeuwen.
Dit artikel is verschenen in het magazine WADDEN van maart 2026. Teskt en fotografie zijn beide door Annemarie Bergfeld.
Ontvang 3x per jaar het (digitale) magazine WADDEN voor € 32,50 met prachtige fotoreportages, interessante artikelen en speciale lezersvoordelen. Met jouw lidmaatschap help je het Waddengebied te beschermen.