Vlak bij het Lauwersmeer wandel je over de waddendijk en langs landerijen van boeren die produceren met een minimale ecologische voetprint. Hier is het lekker en gezond winters uitwaaien.
Deze fietsroute van 57,3 kilometer gaat langs boeren die zich inzetten voor het samengaan van een renderende ecologisch duurzame bedrijfsvoering met zorg voor het Natuur- en het Cultuurlandschap. Ieder van de boeren doet dat op Eigen Wijze! Ook de productmakers die delicatessen maken van deze Waddenproducten komen aan bod. Verder de dienstverleners die je laten genieten van deze producten en hun gastvrijheid.
Een aantal dagen per jaar, nooit in het weekend, houdt Defensie schietoefeningen in de Marnewaard. Het kwelderpad is dan niet toegankelijk. Rode lichten geven dit aan.
‘Er ís niets boven Groningen’, maken sommige grappenmakers van de overbekende slogan ‘Er gaat niets boven Groningen’. Het schiet me te binnen als ik ter hoogte van kilometerpaal 78,5 bij de groene waddendijk omhoog loop. Een kleine 3 kilometer achter me ligt Hornhuizen, waar ik mijn wandeling begon. Onderweg kwam ik niemand tegen. Niet tussen de weilanden, niet bij het stalletje van bioboerderij Horaholm waar naast aardappelen ook uien uit Leens te koop zijn. ‘Rode bieten en wortelen dit seizoen helaas uitverkocht’.
Vóór me ligt de totale leegte van de kwelder. Geen schapen, geen paarden, geen jongvee. De winterse kwelders zijn verlaten. Vanuit zeker perspectief zou je dit ‘niets’ kunnen noemen, ik noem het liever vrijheid of ruimte. Of rust, weldadige rust. Ik laat de frisse waddenlucht diep in mijn longen stromen en trek dan mijn sjaal over mijn kin omhoog. Tegenwind op de dijk!
De route die ik op deze zonnige januaridag loop, leidt een heel stuk over de zeedijk en langs (en over het land van) twee boerenbedrijven die laten zien hoe je óók kunt boeren: met een minimale ecologische voetafdruk. Later spreek ik akkerbouwer Erwin Westers van Horaholm. Samen met zijn vader Harm verbouwt hij pootaardappelen, wortelen, doperwten en het zaad van onder andere komkommer, boerenkool, tuinbonen en mosterd. Deze mannen gaan nog een stap verder: zij werken op hun 120 hectare vruchtbare klei niet alleen met een minimale voetprint, ze doen ook hun best de bodem gezonder te maken.
‘Men noemt dat regeneratieve landbouw’, vertelt Westers. ‘Een methode van anders boeren, waarmee je veel problemen kunt oplossen.’ Tussen hun groentes zaaien ze bijvoorbeeld wikke en boekweit, die zorgen voor een betere bodemgezondheid én plagen en ziektes tegengaan. Met de plantenresten van wikke en rogge bedekten ze vorig jaar voor het eerst hun pootaardappelen. ‘Dankzij die laag droogde de grond tijdens de hitte niet uit en hadden we bovendien een hogere opbrengst dan andere jaren. Door de aanwezigheid van veel organische stoffen leggen we ook nog eens veel C02 vast in de bodem.’
Het overvloedige water van de laatste weken heeft zijn sporen nagelaten. Aan het aanspoelsel op het asfalt buitendijks zie ik dat het water zeker 3 meter boven de voet van de dijk is gekomen. Het ligt er bezaaid met strootjes van de kweldervegetatie. Op de kwelder zelf is het water nog lang niet weg. Samen met de winterse resten van de kwelderplanten maakt het mooie hoekige patronen. Een koppel bergeenden twijfelt op de rand van riet en water. Een vlucht brandganzen aarzelt niet, tientallen vogels tegelijk slaan hun vleugels uit en koersen luid gakkend naar de akkers achter de dijk. Ik zie de contouren van Schiermonnikoog, denk een mens te zien, maar het blijkt een vogelverschrikker.
Op de dijk mag iedereen komen, maar de kwelders buiten de Groninger waddendijk zijn particulier bezit van zo’n tachtig kustboeren. Zij weiden er ’s zomers hun vee. Klaas Sijpkens, geboren op een van de boerderijen achter de dijk, en zijn kwelderburen wilden anderen laten delen in de schoonheid van de kwelders en lieten een wandelpad aanleggen. Op het Sijpkens-bankje aan het eind van het pad zie je hoe inpolderingsdrift, in de vorm van rechte geulen en palenrijen, en natuur samenkomen.
Ook het jongvee van zuivelboerderij WaddenMax loopt zomerdag op de kwelder. Nu staan alle melkkoeien in de ruime potstal. Maar ook in de stal hebben ze de Waddenzee nog onder hun hoeven: rond 1872 werd het land waar Ben van Tilburg en Mieke Frijters wonen en boeren, op de Waddenzee gewonnen. ‘Met trots’, zegt Frijters, ‘dragen onze koeien hun hoorns. Wij werken biologisch-dynamisch. Met de natuur méé in plaats van ertegenin. De koeien staan op zacht stro vermengd met hun eigen mest, dat is een stuk beter voor hun benen dan hard beton. Ze mogen hun hoorns houden, zodat ze hun natuurlijke gedrag kunnen vertonen. Daarvoor hebben ze de ruimte nodig en die krijgen ze, op het land en in de stal.’
De koeien eten zelfgeteeld graan, de mest blijft op het eigen land en in de eigen stal, zodat een mooie gesloten kringloop ontstaat. Hun weilanden, vertelt Frijters, zijn in voorjaar en zomer een veilige plek voor weidevogels. ‘Vooral de leeuweriken doen het hier hartstikke goed.’ Drie dagen in de week verwerken Frijters en haar schoonmoeder Annelies de melk tot yoghurt, kwark en kaas. Die maken weinig voedselkilometers, ze worden voornamelijk in de regio en in de eigen zelfbedieningswinkel verkocht. De potstal is altijd open voor geïnteresseerde bezoekers. Zo te zien uitermate tevreden liggen de koeien op het stro.
Na WaddenMax gaat de route verder landinwaarts, de kerktoren van Hornhuizen wijst de weg. En: de toren is te beklimmen. Van het interieur in rood en groen word ik al net zo vrolijk als van de gele torenspits. Boven op de toren reikt het zicht ver. Schapen grazen aan de rand van het dorp. Aan weerszijden liggen de landerijen van Wongema en WaddenMax. Erachter zeedijk, kwelder, zee en eilanden. Ik kijk neer op het pand van Wongema, ‘ontmoetingsplek voor dorp en regio en een huis voor gasten van verder weg waar je kunt slapen, eten, werken en niks doen’. En ik weet dat ik op die fijne plek, waar volop producten uit de regio geserveerd worden, zo meteen ga opwarmen van mijn winterse uitwaaiwandeling.
Dit artikel is verschenen in het magazine WADDEN van december 2024 en is geschreven door Annemarie Bergfeld met fotografie van Annemarie Bergfeld.
Ontvang 3x per jaar het (digitale) magazine WADDEN voor € 32,50 met prachtige fotoreportages, interessante artikelen en speciale lezersvoordelen. Met jouw lidmaatschap help je het Waddengebied te beschermen.
Bestellen(opent in nieuw tabblad)