Wildwest in de Waddenzee
Er zijn heel veel verdragen, beleidsstukken en wetten die betrekking hebben op het beheer en de bescherming van de Waddenzee. Toch lijkt het vaak alsof het een soort wildwest is in de Waddenzee: allerlei schadelijke economische activiteiten kunnen er gewoon doorgaan. Hoe kan dat?
Waddenzee niet volledig beschermd
Luuk Boerema is zelfstandig juridisch adviseur natuur en landschap en medeauteur van het rapport De Europees- en internationaalrechtelijke status van de Waddenzee, waarin de Waddenacademie in samenwerking met academici en juridisch adviseurs haar licht liet schijnen op de belangrijkste internationale verdragen en EU-richtlijnen die op de Waddenzee van toepassing zijn. Hun conclusie: ondanks tal van juridische kaders wordt de optimale bescherming van de Waddenzee en haar natuur niet volledig gewaarborgd. Hoe kan dat?
Opdelen en afwegen
‘Er wordt onvoldoende serieus omgegaan met de integriteit van het systeem doordat het wordt opgedeeld in deelgebieden, of door deeldoelstellingen belangrijker te verklaren dan andere delen’, zegt Boerema. ‘Hierdoor loop je het risico dat bepaalde delen van de Waddenzee niet worden beschermd, wat uiteindelijk ook invloed heeft op de delen die wél beschermd zijn. Het is typisch voor Nederland dat wij altijd overal afwegingen toestaan en zelden vooraf zeggen: dit doen we sowieso niet. Een uitzondering daarop zijn bijvoorbeeld windmolens in de Waddenzee, die bij voorbaat verboden zijn. Dan hoef je dus ook geen afweging meer te maken.’
Focus op economie
Boerema vervolgt: ‘Feitelijk zouden er meer gebieden in de Waddenzee moeten zijn die vooraf worden uitgesloten van economische exploitatie, dat doet Duitsland bijvoorbeeld wel. Dit probleem speelt al langer, maar het wordt zichtbaarder doordat natuurlijke bronnen schaarser worden. Ondanks de regels ligt de focus vooral op de economie; ecologie trekt altijd aan het kortste eind ten opzichte van de economie en ik denk dat dit komt omdat er een gezaghebbend orgaan ontbreekt, dat de betrokken staten op de vingers tikt.’
Volgens Boerema kan ‘het Europese Hof van Justitie dit, maar alleen als de Europese Commissie lidstaten aanklaagt. Internationale afspraken blijven vaak loze beloften zonder nationale implementatie. De overheid denkt op korte termijn en kijkt eigenlijk vooral naar de eerstvolgende verkiezingen. Maar zelfs als beleid de goede kant op lijkt te gaan, kan een nieuwe coalitie alles weer schrappen. Wat mij betreft dwingt vooral juridische druk overheden tot naleving van wetten. Maar ik zie ook positieve ontwikkelingen. Nieuwe EU-wetgeving dwingt lidstaten tot herstelplannen, wat hoop geeft.’
Waar gaat het mis met de regelgeving?
Werelderfgoedverdrag (Unesco)
De Waddenzee staat sinds 2009 op de Unesco Werelderfgoedlijst vanwege haar unieke natuurlijke waarden. Het Werelderfgoedverdrag verplicht de betrokken staten tot bescherming en behoud van deze waarden. Maar in dat verdrag zijn geen harde verboden op economische activiteiten te vinden; scheepvaart en visserij kunnen bijvoorbeeld dus gewoon ongehinderd doorgaan, mits zij de ‘uitzonderlijke universele waarde’ van het gebied niet aantasten. Het rapport adviseert om bij de beoordeling van activiteiten expliciet te toetsen op hun impact op deze waarde en om duidelijke richtlijnen te ontwikkelen voor dergelijke beoordelingen.
Verdrag inzake Biologische Diversiteit (CBD)
Het Biodiversiteitsverdrag vereist het ontwikkelen van nationale strategieën voor het behoud en duurzaam gebruik van biodiversiteit. Maar hoe dat eruitziet, mogen de betrokken staten grotendeels zelf bepalen. Daardoor ontstaan verschillende interpretaties van de economische activiteiten die de biodiversiteit beïnvloeden. Beter zou het zijn om nationale wetgeving en beleid te versterken door specifieke doelen en maatregelen vast te stellen die economische activiteiten reguleren en de biodiversiteit in de Waddenzee beschermen.
Verdrag van Ramsar (Wetlandverdrag)
Dit verdrag beoogt de bescherming van waterrijke gebieden van internationale betekenis, zoals de Waddenzee. Hoewel het verdrag het ‘wise use’-principe promoot (wat inhoudt dat activiteiten ‘zodanig moeten worden beheerd dat de ecologische kenmerken en de biodiversiteit van het gebied behouden blijven’, red), biedt het veel ruimte voor interpretatie, omdat er geen keiharde definitie is van welke economische activiteiten in strijd zijn met dat ‘wijs gebruik’.
EU Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn
Deze richtlijnen verplichten lidstaten tot de bescherming van specifieke soorten en hun leefgebieden. Dat lijkt een stevig juridisch kader te bieden, maar er zijn ook uitzonderingsbepalingen waardoor economische activiteiten onder bepaalde voorwaarden mogelijk zijn.
OSPAR-verdrag
Dit verdrag heeft tot doel het mariene milieu van de noordoostelijke Atlantische Oceaan te beschermen, inclusief de Waddenzee. Maar er staan geen bindende verboden in op specifieke economische activiteiten.
Natuurherstelplan
De Europese Natuurherstelwet verplicht lidstaten tot grootschalig natuurherstel en biedt tegelijk een fantastische kans om te investeren in het versterken van de biodiversiteit en het zorgen voor schoon drinkwater, voedselzekerheid en een klimaatbestendig landschap. Dat lukt alleen met een goed nationaal natuurherstelplan. Samen met andere natuurorganisaties volgen we het schrijven hiervan en leveren we belangrijke informatie aan, zodat dit plan daadwerkelijk resultaat oplevert voor de natuur.
Het magazine WADDEN ook lezen?
Dit artikel is verschenen in het magazine WADDEN van maart 2025 en werd geschreven door Diederik Plug. Fotografie door Henk Postma.
Ontvang 3x per jaar het (digitale) magazine WADDEN voor €32,50 met prachtige fotoreportages, interessante artikelen en speciale lezersvoordelen. Met uw lidmaatschap steunt u ons werk en helpt daarmee het Waddengebied beschermen.
Proefexemplaar aanvragen(opent in nieuw tabblad)
