Vijf vragen over zout water achter de dijk
Het Lauwersmeer krijgt weer een beetje het karakter van een natuurlijk estuarium. Terwijl er eerder protest was tegen zoutinvloeden in het gebied, willen natuurbeschermers, boeren en overheden dit nu juist gaan uitproberen onder de noemer Toekomstperspectief Lauwersmeer. Hoe zit dat precies?
1. Hoe zat het ook alweer met het ontstaan van het Lauwersmeer?
Heel lang was de Lauwerszee een open verbinding tussen de Waddenzee en het binnenland. Zout water uit zee en zoet water vanuit beken, diepen en poldersloten kwamen er samen. Maar een open verbinding gaf ook gevaar voor overstromingen. In 1969 werd de Lauwerszee daarom met een dijk afgesloten en ontstond het Lauwersmeer. De veiligheid nam toe en de boeren waren blij met minder zoutinvloeden. Dit betekende echter het einde van het natuurlijke overgangsgebied, belangrijk voor trekvissen als rivierprik, fint, spiering en paling, en voor tientallen andere dier- en plantensoorten die alleen gedijen in brakke omstandigheden.
2. Kan die verbinding hersteld worden?
De verbinding zoals die was zal niet helemaal terugkomen, maar er is toch een veilige manier om de verbinding een beetje te herstellen. Er wordt nu al visvriendelijk spuibeheer toegepast, wat wil zeggen dat de opening in de Cleveringsluizen bij Lauwersoog op de juiste momenten vissen de mogelijkheid geeft door de sluis te zwemmen. Er wordt nu gekeken hoe dit nog uitgebreid kan worden en of er op andere plekken water uit de Waddenzee doorgelaten kan worden. Dat zou betekenen dat vissen weer kunnen migreren tussen de Waddenzee en het Lauwersmeer en de beken in het achterland. Vissen en andere dieren die van brak water houden, krijgen weer een leefgebied, waar ook weer water- en wadvogels van profiteren.
3. Waarom is dit niet eerder gedaan?
Lange tijd leverde het idee van het weer toelaten van zoute invloeden vooral uit landbouwhoek hevige weerstand op. Een te hoog zoutgehalte van het oppervlaktewater zal immers niet alleen de oogst verpesten, maar ook de kleigrond onherstelbaar aantasten. Toch zijn er allerlei redenen waarom herstel van de verbinding toch op de bestuurlijke agenda kwam. Zo zullen klimaatverandering en zeespiegelstijging het risico op verzilting sowieso al verhogen. Daarnaast worden provincies en waterschappen vanuit de Kaderrichtlijn Water (KRW) en Natura 2000 gedwongen maatregelen te nemen ten gunste van onder andere trekvissen en vogels in het Lauwersmeer. Allemaal redenen om tot een totaalplan te komen.
4. Waarom staan nu wel alle neuzen dezelfde kant op?
Overheden, boerenorganisaties en natuurorganisaties (waaronder de Waddenvereniging) hebben sinds 2021 gezamenlijk gewerkt aan een Toekomstperspectief Lauwersmeer. De open gesprekken leverden veel inzichten en wederzijds begrip op. De landbouw, vooral geconcentreerd aan de zuidkant van het Lauwersmeer, bleek veel minder te vrezen te hebben van het zoute water dan gedacht. Het Lauwersmeer wordt namelijk geen zout meer, maar er ontstaat een gradiënt van veel zout aan de noordkant langs de Lauwersmeerdijk naar volledig zoetwater aan de zuidkant van het meer. Gekoppeld aan extra maatregelen voor voldoende zoetwateraanvoer in de zomer en een nauwkeurig meetsysteem om het zoutgehalte in en om het meer in de gaten te houden, gaf dat alle partijen vertrouwen in een zout-zoete toekomst van het Lauwersmeer.
5. Wat kunnen we nu verwachten?
Komende tijd wordt gekeken waar en hoeveel Waddenzee-water binnengelaten kan worden, zodat de natuur er het meeste baat bij heeft en hoe dit het best gereguleerd kan worden. Dat kan bijvoorbeeld via een multifunctioneel gemaal, dat niet alleen zoet water uitslaat, maar ook zout water gecontroleerd inlaat. Aansturing van dat gemaal vindt plaats aan de hand van metingen uit een fijnmazig meetnet. Om te zorgen dat de landbouwgebieden altijd voldoende zoet water hebben, wordt hemelwater langer in het brongebied en in waterbuffers vastgehouden. En daar is ook geld voor. De Rijksoverheid stelt geld beschikbaar in het kader van de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PGAW), bedoeld voor herstel van getijdennatuur en veerkrachtige ecologie in onder andere Lauwersmeer, Waddenzee, Eems-Dollard, IJsselmeergebied en de grote rivieren. Met het gezamenlijke plan hebben de partijen in het Lauwersmeergebied hieruit 10 miljoen euro weten los te krijgen om de plannen nu echt concreet uit te werken.
Het magazine WADDEN ook lezen?
Dit artikel is verschenen in het magazine WADDEN van juni 2023 en geschreven door Koen Moons.
Ontvang 3x per jaar het (digitale) magazine WADDEN voor €32,50 met prachtige fotoreportages, interessante artikelen en speciale lezersvoordelen. Met jouw lidmaatschap help je het Waddengebied te beschermen.
Magazine bestellen