Korstmossen als klimaatbewakers
Korstmossen zijn zeer gevoelig voor veranderingen van het klimaat, en kunnen bovendien een goede indicator zijn voor de luchtkwaliteit in een bepaald gebied. Onderzoeker Henk-Jan van der Kolk legt uit hoe dat zit en wat korstmossen kunnen vertellen over de luchtkwaliteit in het Waddengebied.
Betrouwbaar meten
Die korstmossen zijn intrigerende wezens. Ze bestaan uit een symbiose van algen en schimmels en komen overal voor, zegt Van der Kolk: ‘Alle plekken die je op stenen en bomen ziet, zijn korstmossen. Die groeien heel langzaam, een paar millimeter tot hooguit een centimeter per jaar. En belangrijk is dat ze het hele jaar door aanwezig zijn, én in dezelfde vorm. Korstmossen zijn bikkelhard: als het te droog wordt, gaan ze in een soort slaapmodus en als het weer vochtiger wordt, groeien ze weer een beetje bij.’
Die eigenschap zorgt ervoor dat je aan de hand van korstmossen veranderingen in de natuur heel betrouwbaar kunt meten. Omdat korstmossen heel gevoelig zijn voor luchtkwaliteit en klimaatverandering, richt het onderzoek van Van der Kolk en zijn collega’s zich ook op dat thema. ‘In Nederland heb je zo’n 800 soorten korstmossen. De soorten die gevoelig zijn voor luchtkwaliteit vind je op bomen, dat zijn zo’n 200 soorten. Elke soort heeft een eigen voorkeur voor de plek en omstandigheden waar ze groeien.’
Hij vervolgt: ‘De gevoeligheid voor luchtkwaliteit heeft vooral te maken met de zuurgraad van de boomschors; elke boom heeft een eigen zuurgraad en elke korstmossoort heeft een eigen voorkeur voor een bepaalde zuurgraad. De meeste luchtvervuiling wordt veroorzaakt door ammoniak. Als dat op een boomschors neerslaat, dan wordt die schors minder zuur, ‘basischer’, noemen we dat. Neemt de ammoniakneerslag toe, dan uit zich dat in een verandering in de soortensamenstelling: vooral baardmossen, boerenkoolmossen en paardenhaarmos verdwijnen meteen zodra de luchtkwaliteit afneemt. Andere soorten, zoals eikenmos en gewoon schorsmos, zijn ook gevoelig maar houden het wat langer vol. Andere, minder gevoelige soorten komen ervoor in de plaats.’
Groot boerenkoolmos
Uiterst gevoelig voor ammoniakvervuiling, is uit het Waddengebied verdwenen.
Eikenmos en gewoon schildmos
Op een eik in een duinbos op Vlieland.
Heksenvingermos
Sommige korstmossen, zoals heksenvingermos, nemen juist toe in gebieden met ammoniakvervuiling.
Waarom zijn korstmossen belangrijk?
‘Korstmossen hebben verschillende functies binnen een ecosysteem’, legt Henk-Jan Van der Kolk uit. ‘Allereerst doen ze aan fotosynthese; ze leggen via zonlicht koolstofdioxide vast. Daarnaast vormen ze micro-ecosystemen op de plekken waar ze leven. Er leven allemaal kleine insecten in en omheen. Ze maken chemische stofjes aan om niet te worden opgegeten, waar sommige specialistische insecten afhankelijk van zijn. Bepaalde schimmels parasiteren op korstmossen. Kortom: er zijn onderaan de voedselketen heel veel andere wezens die belang hebben bij korstmossen.’ Bekijk hier zijn lezing over korstmossen.
Zure schors
Nederland heeft veel eikenbomen, ook in duinbossen op de Waddeneilanden. ‘Die bomen hebben van nature een zure schors, daar leven soorten op die daarvan houden, zoals eikenmos en baardmos. Zodra daar ammoniak op neerslaat, zie je dat die soorten verdwijnen doordat de eikenstammen minder zuur worden. Door de toegenomen luchtvervuiling gaat het dus heel slecht met de soorten die houden van zure schors.’
Ook op de eilanden heeft dat zijn weerslag gehad, zegt Van der Kolk: ‘Naar verhouding is het aantal metingen dat op de Waddeneilanden wordt gedaan kleiner, maar we hebben veel losse observaties. Daardoor weten we bijvoorbeeld dat het groot boerenkoolmos, dat vroeger veel voorkwam op Vlieland, Terschelling en Ameland, sinds 1980 is verdwenen van Ameland, op Vlieland rond 2000 en op Terschelling sinds 2010.’ Die ontwikkeling past binnen de landelijke trend.
Schoonste natuurgebied
Maar het is niet louter kommer en kwel, zegt Van der Kolk: ‘Ja, ook op de eilanden gaan de gevoelige soorten korstmos achteruit, dat is in heel Nederland zo. Maar dat betekent niet dat het te laat is. We weten de ammoniakconcentratie op de Waddeneilanden lager is dan elders in het land. Wat niet wil zeggen dat de lucht er loepzuiver is, maar de vervuiling is iets minder. Luchtvervuiling stopt natuurlijk niet bij provinciegrenzen; de Waddeneilanden hebben het voordeel dat er relatief weinig intensieve veehouderij is, een belangrijke bron van ammoniak. Maar de ammoniak die er neerslaat, komt uit een mengelmoes aan bronnen.’
‘Het interessante is: veel mensen denken dat de Veluwe het schoonste natuurgebied van Nederland is, met zijn grote bossen. Maar niets is minder waar. De Veluwe is sterker vervuild dan sommige natuurgebieden aan de kust. In de duingebieden, ook op de Waddeneilanden, zien we dat heel gevoelige soorten als boerenkoolmos en baardmos verdwenen zijn, maar dat de wat meer bestendige soorten als eikenmos en schorsmos het nog wel goed doen. Die vind je ook op twijgen en struiken, dat kun je op de Veluwe wel vergeten.’
Een rijtje eiken als meetinstrument
Korstmossen halen hun voedsel uit de lucht en regenwater. Daar zitten veel verontreinigende stoffen in. Doordat het schimmelweefsel aan de buitenkant van korstmos niet waterdicht is, dringen verontreinigingen tot diep in het weefsel naar binnen. Al in de jaren 80 werd ontdekt dat korstmossen goede indicatoren blijken voor luchtvervuiling. Sinds 1980 worden kortmossen op een gestandaardiseerde manier bestudeerd. Van der Kolk: ‘De meetpunten bestaan uit een rij van tien zomereiken – soms gebruiken we ook populieren en essen. De grootste bulk van de meetpunten zit op zandgronden, in Gelderland, Overijssel, Utrecht Drenthe, Groningen en Friesland. Op de Waddeneilanden staan natuurlijk minder eiken; hier en daar vind je ze in duinbossen, maar verhoudingsgewijs minder dan elders. Dankzij regelmatige bezoeken van korstmossenexperts aan de eilanden hebben we toch ook een goed beeld van de veranderingen van korstmossen daar.’
Over Henk-Jan van der Kolk
Henk-Jan van der Kolk houdt zich hobbymatig al een jaar of tien met korstmossen bezig; sinds 2018 werkt de 29-jarige onderzoeker bij de BLWG (Bryologische en Lichenologische Werkgroep), de vereniging voor mossen- en korstmossenonderzoek in Nederland. Van der Kolk is daar onderzoeker.
Het magazine WADDEN ook lezen?
Dit artikel is verschenen in het magazine WADDEN van september 2023 en geschreven door Diederik Plug met fotografie van Henk-Jan van der Kolk en Henk Postma.
Ontvang 3x per jaar het (digitale) magazine WADDEN voor €32,50 met prachtige fotoreportages, interessante artikelen en speciale lezersvoordelen. Met jouw lidmaatschap help je het Waddengebied te beschermen.
Magazine bestellen