Langzame leegloop: Hoe rijk was de Waddenzee?
Het nieuwe rapport Staat van de Waddenzee 2025 schetst een somber beeld: de natuur zucht onder vervuiling en verlies van soorten. Maar wanneer is de Waddenzee eigenlijk ‘gezond’ en hoe weten onderzoekers hoe rijk de Waddennatuur ooit was?
Een sombere aanblik
Wie door het samenvattende rapport Staat van de Waddenzee 2025 bladert, wordt niet bepaald vrolijk. Het cirkeldiagram dat de staat van de vispopulaties aangeeft, kleurt bijna helemaal oranje: de huidige waarde is voor vrijwel alle vissoorten slechter dan de referentiewaarde. Ook de grafieken over de vervuilende stoffen, over de helderheid en over de bodemdieren laten zien dat de toestand niet is zoals het hoort. Maar hoe hoort het eigenlijk? En waar komen die referentiewaarden vandaan?
Katja Philippart, directeur van de Waddenacademie en medeauteur van dat rapport kan daarop antwoord geven. ‘Het is niet gemakkelijk om te bepalen wat normaal is, hoe het in een ‘goede’ Waddenzee zou zijn’, zegt Philippart. ‘In eerste instantie is uitgegaan van de doelstellingen die in beleidsplannen en verdragen staan, zoals Natura 2000 of de Kaderrichtlijn water. Hierin staan heel exact de maximaal toelaatbare concentraties van vervuilende stoffen of het minimale aantal van bepaalde vogels.’
Verdwenen dynamiek
Hierbij is dus eerder al door anderen bepaald wat een acceptabel aantal is, al dan niet gebaseerd op de vroegere situatie. Voor indicatoren waarvoor geen juridische referentiewaarden bestaan, hebben de onderzoekers de referentiewaarde zelf gebaseerd op beschikbare metingen van afgelopen decennia. Philippart: ‘Denk hierbij aan de gemiddelde waarde van de hele tijdserie, bijvoorbeeld voor dichtheden van bodemdieren. Of de gemiddelde waarde tijdens de beginperiode van de tijdserie, bijvoorbeeld voor zeewatertemperatuur, vergelijkbaar met hoe het KNMI dat voor de luchttemperatuur doet.’
Als alle waarden wel op groen zouden staan, zouden we een veel gezondere Waddenzee hebben. Maar is de Waddenzee dan ook zo mooi en rijk als hij ooit was? ‘Zeker niet’, reageert Philippart. Ze verwijst naar kaarten van de vroegere Waddenzee zoals twee Groningse onderzoekers enkele jaren geleden hebben gereconstrueerd. ‘Die laten zien hoe de Waddenzee 2000 jaar geleden eruitzag. Dat moet een veel rijker systeem zijn geweest. Op de kaart zie je dat de Waddenzee wel drie tot vier keer zo groot was, met enorme kwelders en veel geleidelijkere overgangen van zee naar land en van zout naar zoet. Als je naar de huidige kaart kijkt, zie je dat er nog maar een klein deel van de Waddenzee is overgebleven. Je ziet keiharde grenzen tussen zee en land, de Zuiderzee is afgesloten en de Waddeneilanden die vroeger uit twee of drie delen bestonden, zijn aaneengeregen, wat weer invloed heeft op de hele dynamiek in de Waddenzee. Daarnaast hebben we als mens ook nog volop gevist, gejaagd en geoogst en vervuild.’
Vergeten rijkdom
We vinden de natuur om ons heen prachtig, maar weten vaak niet dat die in de jeugd van onze ouders en grootouders nog veel rijker was. De kwaliteit van de natuur neemt zo elke generatie ongemerkt een beetje af. Dat fenomeen heet het shifting baselines syndrome. Marc Argeloo schreef er een boek over: Natuuramnesie. Daarin is ook aandacht voor de Waddenzee. Bijna niemand weet meer dat de Waddenzee en het huidige IJsselmeer ooit vol Zuiderzeeharingen zat en dat er vissoorten als elft, fint en Europese steur vrijelijk tussen de zee en de rivieren heen en weer trokken. En wat te denken van de grijze walvis die thuis was in de Noordzee en hoogstwaarschijnlijk ook geregeld de Waddenzee bezocht?
Het verre verleden
Het resultaat daarvan is te lezen in het wetenschappelijke werk van wijlen marien bioloog Wim Wolff. Hij heeft, voor zover mogelijk, gekeken naar wat er afgelopen tweeduizend jaar verdwenen is. Van 42 soorten algen, ongewervelden, vissen, vogels en zoogdieren weten we dat ze in de Waddenzee voorkwamen, maar door bejaging, overbevissing, habitatvernietiging en vervuiling daaruit zijn weggevaagd. Veel andere soorten kwamen waarschijnlijk in veel hogere aantallen voor.
Moeten we dan niet nog veel verder terugkijken en dat als referentie nemen? ‘Er zijn geen gegevens van soortaantallen van de tijd voordat de mens invloed uitoefende op de Waddenzee’, zegt Philippart daarover. ‘Maar je zou wel kunnen kijken naar welke omstandigheden en processen in het verleden waarschijnlijk bijdroegen aan een rijkere Waddenzee. Die zou je deels kunnen terugbrengen.’
Dat gebeurt momenteel kleinschalig met projecten die de verbinding voor vissen herstellen zoals de Vismigratierivier, of zoet-zoutovergangen in het Lauwersmeergebied. Maar Philippart ziet in de toekomst ook nog mogelijkheden voor grootschalige aanpassingen. ‘We staan voor enorme veranderingen in het klimaat en zeespiegelstijging. Dat betekent wellicht dat we de zee weer meer moeten toelaten in het vasteland. Waar we ons dat kunnen permitteren, kunnen we dan ook meteen kijken hoe dit het leven in de Waddenzee kan versterken om iets van die rijkdom van vroeger terug te krijgen.’
Bijna alle soorten achteruit
Hoe is het de dier- en plantensoorten in de Waddenzee in de afgelopen decennia vergaan? Om daarop antwoord te geven inventariseerden biologen van Rijksuniversiteit Groningen samen met Duitse collega’s de gegevens van meetstations in de Nederlandse, Duitse en Deense Waddenzee. Daaruit kwamen zorgwekkende trends. Vooral vissen en planten vertonen sinds de jaren ’70 een duidelijke achteruitgang. Veel vogels, waarvan sommige populaties sinds 1900 worden gevolgd, laten over de gehele periode een positieve trend zien, maar sinds eind jaren ’90 slaat die om naar negatief.
Opvallend is dat veel soortgroepen een vergelijkbaar patroon volgen. ‘Binnen groepen als schelpdieren, vissen en vogels vallen omslagmomenten vaak samen, wat wijst op gemeenschappelijke oorzaken’, licht onderzoeker Kasper Meijer toe. ‘Dat kan een signaal zijn van verstoring en mogelijk een voorbode van lokale uitsterving.’
De paar soorten waarmee het steeds beter gaat, zijn veelal exoten. De meeste soorten die van nature in de Waddenzee voorkomen, gaan juist hard achteruit.
Het magazine WADDEN ook lezen?
Dit artikel is verschenen in het magazine WADDEN van juni 2025 en geschreven door Koen Moons.
Ontvang 3x per jaar het (digitale) magazine WADDEN voor €32,50 met prachtige fotoreportages, interessante artikelen en speciale lezersvoordelen. Met uw lidmaatschap steunt u ons werk en helpt daarmee het Waddengebied beschermen.
Proefexemplaar aanvragen
