Vijf vragen over onzichtbaar gif in de Waddenzee
Uit de lucht, vanuit rivieren en via het riool kwamen en komen er tientallen schadelijke stoffen in de Waddenzee. Welke sporen laat deze vervuiling achter? Wetenschapsjournalist Koen Moons legt uit.
1. Waarmee is de Waddenzee vervuild?
Een deel van de verontreiniging is nog een erfenis uit de jaren ’60 en ’70 van de vorige eeuw, toen massaal zware metalen, PCB’s en PAK’s in de rivieren werd geloosd en het zeer schadelijke pesticide DDT werd gebruikt. Deze verontreiniging kwam via de Rijntakken en de Noordzee in de Waddenzee terecht.
Ook werd er van alles rechtstreeks in de Waddenzee gedumpt en geloosd. Met nare gevolgen voor onder andere zeehonden en eidereenden. Voor veel andere dieren en planten is de schade niet eens bekend.
2. Is vervuiling nog steeds een probleem?
Zeker. Volgens de richtlijnen van de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) moeten alle oppervlaktewateren in 2027 van voldoende kwaliteit zijn.
Maar op de kaart van de toestand in 2022 kleuren de Waddenzee, de Noordzeekust en de binnenwateren in Friesland, Groningen en Noord-Holland nog rood. Dat betekent dat er nog te veel (KRW-genormeerde) verontreinigende stoffen aanwezig zijn. Dan hebben we het nog niet eens over de duizenden niet-genormeerde stoffen.
Het is van groot belang voor de gezondheid van de natuur en van de mens om ook deze stoffen te normeren, zodat lozing hiervan in het milieu kan worden voorkomen of beperkt.
3. Welke gifstoffen belanden nu in de Waddenzee?
Naast ‘oude’ vervuiling die nog na-ijlt betreft het nu onder andere weekmakers (ftalaten) en het inmiddels bekende PFAS, dat onder andere in de anti-aanbaklaag van pannen zit.
PFAS blijkt alomtegenwoordig te zijn in het Waddengebied. Vooral vissen die een deel van hun leven in zoetwater doorbrengen, zoals paling, komen in aanraking met PFAS. Maar ook in mosselen in de Waddenzee en garnalen en platvissen uit het Eems-Dollard-gebied is PFAS gevonden.
Ook nieuwe pesticiden vormen een gevaar voor de natuur in het Waddengebied. De wateren in Friesland bevatten bijna allemaal imidacloprid (een neonicotinoïde), waarvan in elk geval is aangetoond dat het in de natuur schade toebrengt aan eendagsvliegen, bijen en broedvogels. Een ander groeiend probleem is vervuiling met medicijnen.
4. Hoe komen medicijnen in de Waddenzee terecht?
Werkzame stoffen uit medicijnen komen in het riool terecht via urine of ontlasting, of doordat mensen medicijnresten door de wc spoelen. Diclofenac uit pijnstillende zalfjes belandt tijdens het douchen in het riool.
Lang niet alle stoffen uit de medicijnen kunnen in de rioolwaterzuivering uit het water worden gehaald, waardoor een groot deel in het oppervlaktewater en uiteindelijk in zee komt.
5. Wat doet de vervuiling met het waddenleven?
De schadelijke stoffen komen uiteindelijk allemaal in dieren terecht. Zelfs de eieren van sterns en scholeksters langs de Eems bevatten hoge concentraties PCB’s en DDT. We weten dat stoffen als PCB’s en DDT de hormoonhuishouding kunnen verstoren en kanker veroorzaken.
Met name vissen die veel vet ophopen, visetende vogels en zeehonden zijn gevoelig voor watervervuiling. Een ander bekend voorbeeld van schadelijke gevolgen is het effect op de wulk en purperslak van anti-aangroeimiddelen op de romp van schepen. Deze middelen, zogenaamde TBT, verstoren de hormoonhuishouding van de slak, waardoor vrouwelijke slakken mannelijke geslachtskenmerken ontwikkelen. Daarmee komt de voortplanting en dus het voortbestaan van de soort in gevaar. Gelukkig is de verkoop sinds 2008 verboden, maar de stof is nog steeds in de Waddenzee aanwezig.
Sommige medicijnresten hebben een vergelijkbaar effect op vissen. Ook andere medicijnen blijken schadelijk: Diclofenac leidt tot weefselschade bij vissen, antibiotica kunnen dodelijk zijn voor algen en antidepressiva zorgen voor gedragsverandering bij watervlooien en kreeftjes. Kortom: het leven in de Waddenzee wordt nog steeds door chemische verontreiniging bedreigd.
Echt steunen?
Alle schadelijke activiteiten bij elkaar zijn funest voor het mooie Waddengebied. Als we op deze voet verder gaan, is het op den duur gebeurd met de natuur. Help de Waddenvereniging om écht een verschil te maken. Met jouw donatie kunnen we de druk op de politiek en bedrijven opvoeren en projecten realiseren die de natuur beschermen en verbeteren.
Het magazine WADDEN ook lezen?
Dit artikel is verschenen in het magazine WADDEN van december 2022 en geschreven door Koen Moons.
Ontvang 3x per jaar het (digitale) magazine WADDEN voor € 32,50 met prachtige fotoreportages, interessante artikelen en speciale lezersvoordelen. Met jouw lidmaatschap help je het Waddengebied te beschermen.
Magazine bestellen
