Citizen science en het waddenonderzoek

woensdag 3 april 2019

Door: Hans Revier

 

De komst van het internet en het wijd verbreide gebruik van smartphones maken het steeds vaker mogelijk dat burgers (niet-wetenschappers) een bijdrage leveren aan onderzoeksprojecten. Een dergelijk ‘citizen-science’ project bracht migratiepatronen en overleving van scholeksters in Nederland in kaart. Met als verontrustende bevinding dat de seizoensoverleving van in het waddengebied overwinterende scholeksters afneemt.

 

De nationale tuinvogeltelling, de nationale bijentelling Nederland Zoemt en de nationale huis- en tuinspinnentelling. Allemaal voorbeelden van onderzoeksprojecten waarbij de waarnemingen van het grote publiek een beeld geven van de verspreiding van diersoorten in Nederland. Het doorgeven van de waarnemingen via internet of een speciale app op de smartphone maken het mogelijk om in korte tijd grote hoeveelheden data te verzamelen. Het betrekken van het publiek betekent ook dat de band tussen mens en de vaak onbekende natuur versterkt wordt.

 

Walter

Ook in het waddengebied maken onderzoekers soms gebruik van waarnemingen van amateurs en niet-professionele wetenschappers. Zo riepen onderzoekers in 2003 gebruikers van het wad op waarnemingen van de Japanse oester per mail door te geven en kon snel een beeld gevormd worden van de invasie door deze exoot. Al decennialang tellen vrijwilligers meerdere keren per jaar verspreid over het gehele waddengebied de aantallen broed- en trekvogels. Het project Walter (Wadden Sea long-term ecosystem reseach) concludeert dan ook dat dergelijke citizen-science projecten een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het volgen van ontwikkelingen in de Waddenzee. Uitbreiding naar het door vrijwilligers monitoren van bodemdieren of het in kaart brengen van het recreatief medegebruik van de Waddenzee ligt dus voor de hand.

 

Scholeksters

In 2008, het jaar van de scholekster, namen Vogelbescherming Nederland en Sovon Onderzoek Nederland het initiatief om met behulp van een citizen-science project migratiepatronen van de scholekster in kaart te brengen en de overlevingscijfers per seizoen in verschillende regio’s van Nederland in te schatten. Vrijwilligers kregen een training in het vangen en ringen van scholeksters, het aflezen van de aangebrachte kleurringen en het doorgeven van de gegevens. De scholeksters zijn door de kleurringen individueel te herkennen, zodat de verplaatsingen en de overleving van deze vogels gevolgd kunnen worden. De onderzoekers, voor het grootste deel ‘burgerwetenschappers’, lazen in negen jaar 51.000 kleurringen af en verkregen zo gegevens over meer dan 4.600 individuele scholeksters. Uit de onderzoeksresultaten komt naar voren dat de in het waddengebied en de Zeeuwse Delta  broedende scholeksters daar het hele jaar blijven. De scholeksters van het binnenland migreren altijd en zoeken in de winter het meest nabij gelegen kustgebied op. Deze binnenlandbroeders hebben in de winter de laagste overlevingskans.

 

Waddenzee

Een verontrustende conclusie van het onderzoek is dat de laatste jaren de overleving van de in de Waddenzee overwinterende scholeksters, waarschijnlijk door voedselgebrek, lijkt af te nemen. De onderzoekers noemen een aantal mogelijke oorzaken hiervoor. Een mogelijkheid is dat de schelpdierbestanden (mosselen en kokkels) zich nog onvoldoende hebben hersteld van de invloed van de mechanische schelpdiervisserij in de jaren negentig. Concurrentie door de Japanse oester, geringe broedval door de stijging van de watertemperatuur en toename van de niet-mechanische visserij kunnen ook een rol hebben gespeeld. Nader onderzoek zal moeten uitwijzen welke factoren precies een rol spelen. De Waddenzee is namelijk van groot belang voor de Europese populatie scholeksters.     

 

Foto 2 + 3: Henk Postma
 

Bronnen:

 

Allen, A. M., Ens, B. J., Van de Pol, M., Van der Jeugd, H., Frauendorf, M., Oosterbeek, K., & Jongejans, E. (2019). Seasonal survival and migratory connectivity of the Eurasian Oystercatcher revealed by citizen science. The Auk: Ornithological Advances, 136(1), uky001. https://www.researchgate.net/profile/Eelke_Jongejans/publication/331223783_Seasonal_survival_and_migratory_connectivity_of_the_Eurasian_Oystercatcher_revealed_by_citizen_science/links/5c6fb609299bf1268d1bab2d/Seasonal-survival-and-migratory-connectivity-of-the-Eurasian-Oystercatcher-revealed-by-citizen-science.pdf

 

Het scholeksterproject (onderzoek naar de achteruitgang van de scholekster)

https://www.chirpscholekster.nl/

 

Het project Walter over citizen-science

https://www.walterwaddenmonitor.org//wp-content/uploads/Citizen-Science-in-the-Wadden-Sea.-An-overview-of-the-current-state-of-and-opportunities.pdf

 

Citizen-science en de mariene biologie

http://marineboard.eu/sites/marineboard.eu/files/public/publication/EMB_Policy_Brief_5_Marine_Citizen_Science_0.pdf

 



Artikel WadWeten

Het tweewekelijkse artikel WadWeten verschijnt in de digitale nieuwsbrief en op de websites van de Waddenvereniging en Waddenacademie. In deze serie artikelen wordt het waddengebied beschreven vanuit verschillende onderzoeksdisciplines, zoals de biologie, de geologie en de cultuurhistorie. Een wetenschappelijke benadering in heldere taal. De berichten worden beurtelings geschreven door wetenschappers van de Waddenacademie en de Waddenvereniging.

In 2010 werden een aantal WadWeten artikelen gebundeld in het boekje Waddenwijsheid (ISBN 9789087410230).
Begin 2015 kwam er een vervolg: Meer Waddenwijsheid (ISBN 9789087410322). Het rijk geïllustreerde boek geeft antwoorden op vragen als: welke beestjes krioelen er in het zand, welke wadvogels werden gegeten in de terpentijd, hoe oud wordt een zwaardschede, welke stormen zijn gevaarlijk voor de Wadden.

Ecomare Waddenacademie Waddenvereniging